Müalicə müddətində iştah və enerji səviyyəsinin dəyişməsi çox yayılmışdır. Bu məqalədə kimyaterapiya, radioterapiya və digər onkoloji müalicələr zamanı qidalanma ilə bağlı praktik tövsiyələr, enerji saxlamaq üsulları və iştahı bərpa etmək üçün nə etməli olduğunuz barədə sadə və istifadə oluna bilən məsləhətlər verilir. Xatırlatmaq istəyirəm ki, bu mətn diaqnoz deyil — dəqiq qiymətləndirmə və fərdi qidalanma planı üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.

Niyə iştah azalır və enerji düşür?

Müalicələr — xüsusi ilə kimyaterapiya və bəzi dərmanlar — iştahda azalma, əzginlik, dad və qoxu dəyişiklikləri, ağız yaraları, ürəkbulanma və həzm problemləri yarada bilər. Həmçinin stress, yuxu problemləri və anemiya (qan azlığı) enerji itkisinə səbəb ola bilər. Bu səbəbləri anlamaq, uyğun tədbirlər görməyə kömək edir.

Nə yeməliyəm və enerji bərpa üçün praktiki məsləhətlər

  • Kiçik və tez-tez yeməklər: böyük yeməkdən çəkinin — 4–6 kiçik porsiya gündəlik kaloriyanı artırmağa kömək edir.
  • Zülal ön planda olsun: hər yeməkdə zülal mənbəyi (yumurta, toyuq, balıq, kələmli paxlalılar, süd məhsulları və ya bitki əsaslı zülal qarışıqları) olmasına çalışın — zülal əzələ itkisini azaltmağa və bərpa etməyə kömək edir.
  • Enerji sıx qidalar seçin: yağ və karbohidratlar enerji verir — avokado, qoz-fındıq, tam yağlı yoqurt, kartof və düyü kimi daha enerji-yığan seçimlər faydalıdır.
  • Dad və qoxu dəyişiklikləri ilə mübarizə: ədviyyatlı, turş və ya çox ətirli yeməklər dadı daha da poza bilər; soyuq və ya otaq temperaturunda yeməklər tez-tez daha yaxşı qəbul olunur. Metal dadı varsa, plastik qaşıqla yemək sınayın.
  • Ağız və boğaz rahatlığı: ağız yaraları və quruluq varsa, yumşaq, güclü olmayan yeməklər (püre, sup, smuzi) seçin; dişlə bağlı problemlər varsa, diş həkimi və onkologla əlaqə saxlayın.
  • Bulantıya qarşı tədbirlər: yeməkdən əvvəl və yemək zamanı az miqdarda peçenye, kraker kimi quru qidalar, zəncəfil çayı və ya kiçik porsiyalar ilə yemək bulantını azalda bilər.
  • Maye və elektrolit balansı: kifayət qədər su için; itirilmiş mayeni bərpa etmək üçün meyvə şirələri və ya oral rehidrasiya məhlulları lazım ola bilər.
  • Qida əlavələri: bəzi hallarda oral qida əlavələri istifadə olunur — bunları qəbul etməzdən əvvəl onkoloqunuz və ya onkoloji diyetoloqla məsləhətləşin.
  • Yemək planlama: ən çox enerjili olduğunuz saatlarda əsas yeməyi planlayın; əgər səhərlər yaxşı hiss edirsinizsə, səhər böyük enerji qəbuluna üstünlük verin.
  • Psixoloji və sosial dəstək: yemək iştahını təsir edən stress və depressiya ilə mübarizədə psixoloji dəstək və qrup yeməkləri faydalı ola bilər.
  • İncə nəzarət: hər həftə çəkini izləyin və mənfi dəyişikliklər olarsa həkimlə paylaşın.
  • Əlaqəli mövzular: qidalanma ilə yanaşı, yorğunluğun idarə olunması, ağız/diş problemlərinin müalicəsi və fiziki aktivliyin tənzimlənməsi kimi mövzular da eyni klasterin hissəsidir və əlavə məsləhət tələb edə bilər.

Nə vaxt həkimə müraciət etməliyəm

Aşağıdakı hallar baş verərsə, dərhal onkoloqunuzla və ya təcili tibbi yardım ilə əlaqə saxlayın: davamlı və şiddətli qusma, 24 saat ərzində maye qəbul edə bilməmək, yüksək hərarət (38°C və ya yuxarı), sürətlə çəkidən itirmə, güclü nəfəsalma çətinliyi, qanlı ishal və ya ifrat zəiflik. Həmçinin, iştahın uzun müddət bərpa olmaması və ya gündəlik funksiyanı pozacaq dərəcədə enerji azalması varsa, mütləq qiymətləndirmə üçün həkimə müraciət edin. Bu mətn diaqnoz deyil — dəqiq qiymətləndirmə və fərdi plan üçün Bakı şəhərində onkoloq Elçin Hüseynovla məsləhətləşmənizi tövsiyə edirəm.

Tez-tez verilən suallar

Sual: Kimyaterapiya zamanı iştahımı necə tez bərpa edə bilərəm?

Cavab: Kiçik və tez-tez yeməklər yeyin, hər yeməkdə zülal əlavə edin, enerji sıx qidalar (qoz, pürelər, smuzi) seçin və bulantı varsa həkiminizlə bulantı əleyhinə uyğun müalicə barədə məsləhətləşin. Hər halda fərdi tövsiyə üçün onkoloji diyetoloq və ya onkoloqunuzla danışın.

Sual: Dad və qoxu dəyişiklikləri varsa nə etməliyəm və hansı qidalar daha uyğun gəlir?

Cavab: Soyuq və yüngül ətirli yeməklər, turş və ya sitruslu ləzzətlər bəzi pasiyentlərdə iştahı yaxşılaşdırır. Metal dadı üçün plastik qab və qaşıq istifadə edin, bal və limonlu su kimi təbii dad gücləndiricilərdən kiçik dozada istifadə edin. Hər vəziyyət fərqlidir — davamlı dəyişikliklərdə onkoloqunuzla məsləhətləşin.

Sual: Bakı şəhərində kimə müraciət etməliyəm?

Cavab: Dəqiq qiymətləndirmə, qidalanma planı və müalicə ilə əlaqəli yan təsirlərin idarəsi üçün Bakı şəhərində onkoloq Elçin Hüseynova müraciət edin. Onkoloqunuz sizin müalicə tarixçənizi və xüsusi ehtiyaclarınızı nəzərə alaraq fərdi məsləhətlər verəcəkdir.